1970’lere kadar Sinop’un kırsal kesiminde hemen her evin ahırında, samanlığında ya da mutfak tabanında kenevir hasırına rastlamak mümkündü. Güçlü, uzun ömürlü ve ucuz bir malzeme olan bu hasır; plastik ve sentetik dokumalar yaygınlaşınca hızla gözden düştü. 1990’larda Sinop köylerinde bu zanaatı bilen usta sayısı on parmakla sayılabilir hale geldi. Bugün tablo kısmen değişiyor.
Kenevir Hasırı Nedir, Nasıl Yapılır?
Kenevir (Cannabis sativa), tarihte halat, bez, kâğıt ve hasır için kullanılan çok amaçlı bir bitkidir. Türkiye’de THC oranı düşük (sanayi tipi) kenevir yetiştiriciliği 2016’dan itibaren Tarım Bakanlığı izniyle yeniden serbest bırakıldı; Sinop da bu izinlerin verildiği iller arasında yer alıyor. Hasır yapımında gövde liflerinin elde edilmesi ve kurutulması birkaç hafta alır; ardından elle veya basit ahşap tezgâhta dokunur. Tipik bir 1×2 metre hasır, deneyimli ellerde yaklaşık 14 saatlik emek ister.
Neredeyse Unutulan Tekniği Kim Kurtardı?
Boyabat ilçesine bağlı Salur köyünde 74 yaşındaki Ayşe Kılıçoğlu, bu zanaatı öğrendiği tek insan olmadığını ama aktaracağı kimseyi uzun yıllar bulamadığını anlatıyor. 2019 yılında Sinop Halk Eğitim Merkezi’nin düzenlediği geleneksel el sanatları projesi kapsamında köye gelen genç araştırmacılar, Kılıçoğlu’nun atölyesini belgeledi. Çekilen video serisi sosyal medyada beklenmedik bir ilgi gördü; altı ay içinde 11 kişi köye gelerek bizzat öğrenmek istedi. Bunların üçü Sinoplu gençti.
Zanaat ile Çağdaş Tasarımın Kesişimi
İstanbul merkezli bir iç mimarlık firması, 2022 yılında Salur köyüyle ortak proje geliştirdi: geleneksel hasır dokuma tekniğini kullanarak mobilya serisi tasarlandı. Dışa açık koltuk oturma altlıkları, duvar paneli ve sepet aydınlatma elemanı üretildi. Bu koleksiyonun tanıtımı 2023’teki İstanbul Tasarım Haftası’nda yapıldı; üç farklı yurt dışı alıcıyla görüşmeler başladı. Hasır m² fiyatı ticari talep doğrultusunda köy satış fiyatının yaklaşık dört katına çıktı.
Sanayi Kenevi Yetiştiriciliğiyle İlişkisi
- Sinop’ta 2024 yılı itibarıyla sekiz köyde sanayi kenevirinin lisanslı üretimi yapılıyor; toplam ekim alanı yaklaşık 120 dekar.
- Bu üretimin büyük bölümü tekstil sektörüne tohum ve lif olarak satılıyor; hasır üretimine ayrılan pay henüz düşük.
- Ağırlıklı olarak Bafra ovasında gerçekleşen üretimle Sinop kenevirini bütünleştiren yasal çerçeve net; ancak küçük üreticiler pazarlama konusunda desteğe ihtiyaç duyuyor.
Öğrenmek İsteyenler İçin Mevcut İmkânlar
Halk Eğitim Merkezi bünyesinde açılan kenevir dokuma kursu 2024-25 döneminde 18 katılımcıyla yürütüldü; kurs ücretsiz, malzeme merkez tarafından sağlanıyor. Başvuru her yılın Eylül ayında alınıyor. Salur köyünde Kılıçoğlu’nun atelye ziyareti ise randevuyla mümkün; köye ulaşım için Boyabat minibüsü kullanılabiliyor, Sinop’tan 42 kilometre.
Hasırdan Öte: Bir Zanaatın Sosyal İşlevi
Kenevir hasırı yalnızca bir malzeme meselesi değil. Bu zanaat, bitki yetiştirmeden işlemeye, dokumadan satışa uzanan bir ekosistem barındırıyor. Köyde kalan yaşlı nüfusun anlamlı bir üretim faaliyetine katılmasını sağlıyor; tasarım dünyasıyla bağlantı kurulduğunda ise ekonomik getiri de gerçekleşiyor. Salur örneği, ölmekte olan bir zanaatı kurtarmanın zaten orada olan bilgiyi görünür kılmakla başladığını gösteriyor.